Birleşmiş Milletler’in yıllık iklim zirvesi COP31 bugün Antalya’da başladı. Yaklaşık 200 ülkenin temsilcileri 20 Kasım’a kadar Antalya Expo Center’da müzakere edecek. Bu yılki zirvenin gündeminde alışılmadık bir başlık da var: yapay zekânın hızla büyüyen elektrik tüketimi. Türkiye ilk kez bir COP’a ev sahipliği yapıyor ve gündemin merkezine elektrifikasyonu koyuyor. Elektrifikasyon, bina, ulaşım ve sanayide fosil yakıt yerine elektrik kullanmak demek.
Zirve, iki ülkenin paylaştığı ilk COP. Türkiye zirveye ev sahipliği yapıyor ve resmî müzakerelerin dışındaki Eylem Gündemi’ni yürütüyor. COP31 Başkanı, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Murat Kurum. Ülkeler arasındaki resmî müzakereleri ise Avustralya’nın İklim ve Enerji Bakanı Chris Bowen yönetiyor. Bu düzenleme, iki ülkenin de zirveye aday olmasının ardından varılan uzlaşmanın sonucu.
Liderler zirvesi, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın ev sahipliğinde 11-12 Kasım’da yapılacak. Bakanlığın açıklamasına göre şu ana kadar 102 ülkenin devlet ve hükümet başkanı katılımını doğruladı.
Türkiye’nin büyük hedefi: 2035’e kadar yüzde 35 elektrik
Türkiye’nin zirvedeki ana önerisi “35’e 35” adlı küresel elektrifikasyon taahhüdü. COP31 Başkanlığı’nın eylülde New York’ta açıkladığı hedefe göre elektriğin dünyadaki toplam nihai enerji tüketimindeki payı 2035’e kadar yüzde 35’e çıkacak. Bu oran bugün yüzde 22 civarında. Yani evleri ısıtmaktan araçlara ve fabrikalara kadar çok daha fazla işin elektrikle yapılması gerekiyor.
Kurum, hedefin arkasındaki mantığı bu yılki enerji kriziyle açıklıyor. AFP’nin aktardığına göre Kurum, enerji krizinin herkesi sarstığını söyledi. İthal edilen enerjinin ülkelerin kontrolünde olmayan enerji olduğunun artık anlaşıldığını da ekledi. Kurum’a göre çözüm elektrifikasyon ve COP31’in amacı “elektrik çağını başlatmak”.
Hedefin eleştirilen tarafları da var. Taahhüt bağlayıcı değil. Elektriğin temiz kaynaklardan üretilmesini de şart koşmuyor. Greenpeace Türkiye’den Emel Türker Alpay, elektrifikasyonun asıl amacının fosil yakıt bağımlılığını bitirmek olması gerektiğini vurguluyor. Beyond Fossil Fuels ağından Claire Smith ise taahhüdün mevcut haliyle hükümetlerin elektrifikasyon adı altında fosil yakıt kullanımını artırmasına kapı açtığını savunuyor.
Yapay zeka ilk kez bu kadar öne çıkıyor
Elektrifikasyon hedefinin önündeki yeni engellerden biri yapay zeka. Yapay zeka modellerini eğitmek ve kullanıcılara yanıt vermek için çalışan veri merkezleri, giderek daha fazla elektrik tüketiyor. Uluslararası Enerji Ajansı’na (IEA) göre veri merkezleri 2024’te yaklaşık 415 terawatt saat elektrik kullandı, bu dünya tüketiminin yüzde 1,5’i ediyor. Bu rakamın 2030’a kadar iki katından fazla artması bekleniyor. IEA, veri merkezlerinin elektrik kullanımından kaynaklanan emisyonların da aynı dönemde iki katından fazla artacağını öngörüyor.
Bu nedenle COP31 Başkanlığı, eylülde Antalya Yapay Zeka Taahhüdü’nü duyurdu. Başkanlık, taahhüdü yapay zekanın iklim hedefleriyle uyumlu biçimde nasıl tasarlanacağına, satın alınacağına, enerjiyle besleneceğine, kullanılacağına, ölçüleceğine ve yönetileceğine dair siyasi bir çerçeve olarak tanımlıyor. Taahhüdün yanında, yapay zekayı temiz enerji projelerinde kullanmayı hedefleyen bir “AI for Clean Tech” girişimi de var.
Kurum’un teknoloji şirketlerine mesajı net. Kurum’a göre yapay zekanın artan enerji tüketimi açıkça konuşulmalı ve kuralları artık hükümetler koymalı. Şirketlerden enerji kullanımları konusunda şeffaf olmalarını ve veri merkezlerini temiz enerjiyle çalıştırmalarını bekliyor. BM İklim Değişikliği İcra Sekreteri Simon Stiell de benzer bir çizgide. Stiell, teknoloji devlerinin yapay zekânın faydalarını kanıtlaması, iklim hedefleri koyması ve enerji kullanımını açıklaması gerektiğini söylüyor.
Savaşın gölgesinde bir zirve
Zirve zor bir dönemde toplanıyor. ABD ile İsrail’in İran’la savaşı Hürmüz Boğazı’ndan geçen petrol akışını sekteye uğrattı ve küresel yakıt fiyatlarını yükseltti. Reuters’ın haberine göre ülkeler petrol kargosu bulmaya çalışıyor, bazıları kömür santrallerini yeniden devreye alıyor. ABD ise ikinci yıldır üst üste uluslararası iklim işbirliğinden uzak duruyor. Gözlemciler bu tablonun güçlü bir anlaşmayı zorlaştıracağını düşünüyor.
Her şey olumsuz da değil. Geçen yılki COP’a başkanlık eden Brezilyalı diplomat André Corrêa do Lago’ya göre savaş, enerji dönüşümünü hızlandırma gerekçesini güçlendirdi. Çin’in ucuz temiz teknoloji ihracatı da dünyada yenilenebilir enerji kurulumunu artırmaya devam ediyor.
Elektrifikasyon çağrısı Türkiye’nin kendi enerji tablosunu da gündeme getiriyor. Türkiye elektriğinin yaklaşık üçte birini hâlâ kömürden üretiyor ve kömürden çıkış için bir tarih belirlemiş değil. Enerji Bakanı Alparslan Bayraktar, rüzgâr ve güneş kapasitesini dört katına çıkararak 175 gigavata ulaştırmayı hedefleyen 500 milyar dolarlık bir yol haritası açıkladı. Bayraktar, kömürden çıkışı nükleer enerjinin artmasına bağlıyor. Ülkenin ilk nükleer santralinin yıl sonuna kadar devreye girmesi planlanıyor. Türkiye’nin 2053 için net sıfır hedefi var. Ancak bağımsız değerlendirme kuruluşu Climate Action Tracker, Türkiye’nin ara dönem hedeflerini “kritik derecede yetersiz” buluyor.
